کۆچی پێغەمبەر ﷺ و ئەبووبەکر رضي الله عنه بۆ مەدینە

لە عائیشە رضي الله عنهاوە وتی: پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم بە موسڵمانانی فەرموو: «شوێنی کۆچتانم نیشان درا کە خورمای هەیە لەنێوان دوو لابەدا». و ئەوانە دوو حەڕەکەن؛ ئەوەی کۆچی کرد بەرەو مەدینە کۆچی کرد، و زۆربەی ئەوانەی کۆچیان کردبوو بۆ خاکی حەبەشە گەڕانەوە بۆ مەدینە، و ئەبووبەکر ئامادە بوو بەرەو مەدینە؛ پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم پێی فەرموو: «هێواشبە، هیوادارم مۆڵەتم پێ بدرێت». ئەبووبەکر وتی: ئایا هیوای ئەوەت هەیە، باوکم و دایکم بە قوربانت بن؟ فەرمووی: «بەڵێ». ئەبووبەکر خۆی بۆ پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم ڕاگرت بۆ ئەوەی هاوەڵی بێت، و دوو ڕاحیلەی لای بوو بە گەڵای سەمەر — کە خەبەتە — چوار مانگ خواردنی دان. ابن شهاب وتی: عوروە وتی: عائیشە وتی: ڕۆژێک لە ماڵی ئەبووبەکر لە ناوەڕاستی نیوەڕۆدا دانیشتبووین، کەسێک بە ئەبووبەکری وت: ئەمە پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلمە سەری داپۆشیوە، لە کاتێکدا نەدەهاتە لامان؛ ئەبووبەکر وتی: باوکم و دایکم بە قوربانی بن، سوێند بە خوا لەم کاتەدا نەهاتووە مەگەر کاروبارێک. وتی: پێغەمبەری خوا صلّى الله عليه وسلّم هات و مۆڵەتی داوا کرد، مۆڵەتی پێ درا و چووە ژوورەوە؛ پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم بە ئەبووبەکری فەرموو: «ئەوەی لایەت دەری بکە». ئەبووبەکر وتی: تەنها خێزانەکەتن، باوکم و دایکم بە قوربانت بن ئەی پێغەمبەری خوا. فەرمووی: «بەڕاستی مۆڵەتی دەرچوونم پێ دراوە». ئەبووبەکر وتی: هاوەڵێتی، باوکم و دایکم بە قوربانت بن ئەی پێغەمبەری خوا؟ پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم فەرمووی: «بەڵێ». ئەبووبەکر وتی: کەواتە — باوکم و دایکم بە قوربانت بن ئەی پێغەمبەری خوا — یەکێک لەم دوو ڕاحیلەیە وەربگرە؛ پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم فەرمووی: «بە نرخ». عائیشە وتی: بە زووترین ئامادەکاری ئامادەمان کردن، و سفرەیەکمان لە جرابێکدا بۆ دروست کردن؛ ئەسما کچی ئەبووبەکر پارچەیەکی لە نیتاقەکەی بڕی و پێی دەمی جرابەکەی بەست، بۆیە ناوی لێ نرا: ذات النطاقين. وتی: پاشان پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم و ئەبووبەکر گەیشتنە ئەشکەوتێک لە چیای ثەور، سێ شەو تێیدا شاراوە بوون؛ عەبدوڵڵا کوڕی ئەبووبەکر لایان دەخەوت، گەنجێکی زیرەک و فێربوو بوو، لە بەرەبەیاندا لە لایان دەڕۆیشت و لەگەڵ قوڕەیش لە مەککە وەک ئەوەی شەوی لەوێ بەسەر بردبێت دەبوو، هیچ کاروبارێکی نەدەبیست کە پیلانیان بۆ دەگێڕا مەگەر لەبەری دەکرد، هەتا کاتێک تاریکی تێکەڵ دەبوو هەواڵی بۆ دەهێنان؛ و عامر کوڕی فوهەیرە مەولای ئەبووبەکر مەنحەیەک لە مەڕی بۆیان دەچێڕاند، کاتێک کاتێک لە عیشا تێدەپەڕی دەیهێنایە لایان، و بە شیر و شیرە گەرمەکەی شەویان بەسەر دەبرد، هەتا عامر کوڕی فوهەیرە لە غەلەسدا بانگی لێ دەکردن؛ ئەمە هەموو شەوێک لەو سێ شەوەدا دەیکرد. پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم و ئەبووبەکر پیاوێکیان لە بەنوو دیل — کە لە بەنوو عەبد کوڕی عەدی بوو — بە کرێ گرت وەک ڕێپیشاندەرێکی شارەزا — و خڕڕیت ئەوەیە شارەزای ڕێپیشاندانە — کە حیلفی لەگەڵ ئالی عاصی کوڕی وائیلی سەهمی هەبوو، و لەسەر ئایینی کافرانی قوڕەیش بوو؛ متمانەیان پێ کرد و دوو ڕاحیلەکەیان پێ دا، و وادەیان لەگەڵ دانا لە ئەشکەوتی ثەور دوای سێ شەو، بە ڕاحیلەکانیان لە بەیانی ڕۆژی سێیەم؛ و عامر کوڕی فوهەیرە و ڕێپیشاندەرەکە لەگەڵیان ڕۆیشتن، و ڕێگای کەنارەکانیان گرت. سوڕاقە کوڕی جوعشوم وتی: نێردراوانی کافرانی قوڕەیش هاتنە لامان و دیەی هەر یەکێک لە پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم و ئەبووبەکر دەدان بەوەی بیکوژێت یان بیگرێت؛ لە کاتێکدا لە ئەنجومەنێک لە ئەنجومەنەکانی خێڵم بەنوو مدلج دانیشتبووم، پیاوێک لەوان هات و لەسەرمان وەستا و ئێمە دانیشتبووین، وتی: ئەی سوڕاقە، ئێستا سێبەرگەلێکم لە کەناردا بینی، وا دەزانم محەممەد و هاوەڵانین؛ سوڕاقە وتی: زانیم ئەوانن، پێم وت: ئەوان نین، بەڵکو فڵان و فڵانت بینیوە کە بەچاومان ڕۆیشتوون؛ پاشان کاتێک لە ئەنجومەنەکە مانەوەم، هەستام و چوومە ژوورەوە و فەرمانم بە کۆیلەکەم کرد ئەسپەکەم بباتە دەرەوە — کە لە پشت گردێکەوە بوو — و بۆم ڕایبگرێت؛ ڕمەکەم گرت و لە پشت ماڵەکەوە پێی دەرچووم، و بە زووجەکەی زەوی دەکۆڵام و سەرەکەیم نزم دەکردەوە، هەتا گەیشتمە ئەسپەکەم و سواری بووم؛ بە خێرایی بردمی هەتا نزیک بوومەوە لێیان؛ ئەسپەکەم پێی لێشێوا و کەوتم؛ هەستام و دەستم بردە کینانەکەم و ئەزلامم لێ دەرهێنا و پێیان استقسامم کرد: زیانیان پێ بگەیەنم یان نا؛ ئەوەی حەزم لێ نەبوو دەرچوو؛ سواری ئەسپەکەم بوومەوە و نافرمانی ئەزلامم کرد؛ بە خێرایی بردمی هەتا خوێندنەوەی پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم م بیست، و ئەو سەری نەدەسوڕاند، و ئەبووبەکر زۆر سەری دەسوڕاند؛ دوو دەستی ئەسپەکەم لە زەویدا نوقم بوون هەتا گەیشتنە ئەژنۆ؛ کەوتم لێی، پاشان زەجرم لێ کرد و هەستا، و نزیک بوو دەستەکانی دەرنەهێنێت؛ کاتێک ڕاست بووەوە، لە شوێنی دەستەکانیدا دووکەڵێکی بەرز بۆ ئاسمان وەک دووکەڵ هەڵکشا؛ بە ئەزلام استقسامم کردەوە، ئەوەی حەزم لێ نەبوو دەرچوو؛ بانگی ئاسایشم لێ کردن و وەستان؛ سواری ئەسپەکەم بووم هەتا گەیشتمە لایان؛ لە دڵمدا کەوت کاتێک ئەو ڕاگرتنەم بینی کە کاروباری پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم دەردەکەوێت؛ پێم وت: خێڵەکەت دیەیان بۆ تۆ داناوە، و هەواڵی ئەوەی خەڵک دەیانەوێت پێیان بڵێم، و خواردن و کەلوپەلم پێشنیار کرد؛ هیچیان لێ نەخواستم و داوایان لێ نەکردم، تەنها فەرمووی: «شاردەوە لەسەرمان». داوام لێ کرد کتێبی ئاسایشم بۆ بنووسێت؛ فەرمانی بە عامر کوڕی فوهەیرە کرد و لە پارچە پێستێکدا نووسی، پاشان پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم ڕۆیشت. لە عوروە کوڕی زوبەیرەوە: پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم زوبەیری بینی لە کاروانێک لە موسڵمانان کە بازرگان بوون و لە شامەوە دەگەڕانەوە؛ زوبەیر جلێکی سپی بە پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم و ئەبووبەکری دا. موسڵمانان لە مەدینە گوێیان لە دەرچوونی پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم لە مەککە بوو؛ هەموو بەیانییەک دەچوونە حەڕە و چاوەڕوانی بوون هەتا گەرمای نیوەڕۆ دەهێنایەوە؛ ڕۆژێک دوای ئەوەی درێژ چاوەڕێیان کرد گەڕانەوە؛ کاتێک چوونە ماڵەکانیان، پیاوێک لە جوولەکە لەسەر قەڵایەک لە قەڵاکانیان بەرز بووەوە بۆ کاروبارێک سەیری دەکرد؛ چاوی بە پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم و هاوەڵانی کەوت کە سپییان لەبەردا بوو و سەراب لەگەڵیان دەجووڵا؛ جوولەکە نەیتوانی بە دەنگی بەرز نەڵێت: ئەی کۆمەڵی عەرەب، ئەمە بەختەکەتانە کە چاوەڕێی دەکەن. موسڵمانان هەستان بۆ چەک و پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم یان لە پشت حەڕەوە پێشوازی لێ کرد؛ بە لای ڕاستیان برد هەتا لە بەنوو عەمرۆ کوڕی عەوف دایبەزاندن، و ئەوە ڕۆژی دووشەممە بوو لە مانگی ڕەبیعولئەووەل. ئەبووبەکر بۆ خەڵک وەستا، و پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم بێدەنگ دانیشت؛ ئەوانەی لە ئەنسارەوە دەهاتن — کە پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم یان نەدیتبوو — سڵامیان لە ئەبووبەکر دەکرد، هەتا خۆر کەوتە سەر پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم؛ ئەبووبەکر هات و بە ڕیداکەی سێبەری بۆ کرد؛ خەڵک لەو کاتەدا پێغەمبەری خوا صلى الله عليه وسلم یان ناسی.