غەزوات

صَفَر 2 ک.ھ.

یەکەم غەزوەی پێغەمبەر ﷺ ئەبوا بوو پاشان بوات پاشان عوشەیرە. لەسەر دوازدە مانگ لە هاتنی بۆ مەدینە دەرچوو بۆ قوڕەیش؛ لەگەڵ بەنوو زەمرە موادعەی کرد بە سەرۆکیان مەخشی کوڕی عەمرۆ، و بەبێ جەنگ گەڕایەوە. سەعد کوڕی عوبادەی لەسەر مەدینە دانا. دەوترێت عوبەیدەی نارد و سەعد یەکەم تیرەکەی هاویشت.

رَبِیع یەکەم 2 ک.ھ.

پێغەمبەر ﷺ غەزوەی بەدری یەکەمی کرد هەتا گەیشتە وادی سەفوان؛ لەسەر سێزدە مانگ لە کۆچ دەرچوو داوای کورز کوڕی جابیری فیھری دەکرد. عەلی ئاڵای سپی هەڵگرت و زەید کوڕی حاریسە لەسەر مەدینە جێهێشت. کورز هێرشی کردبوو بۆ سەرحی مەدینە؛ پێغەمبەر ﷺ گەیشتە سەفوان و کورز لەدەستی چوو و گەڕایەوە.

رَبِیع دووەم 2 ک.ھ.

جابر رضي الله عنه دەڵێت لەگەڵ پێغەمبەر ﷺ لە غەزوەی بەتنی بوات بوون و داوای مەجدی کوڕی عەمرۆی جوهەنی دەکرد. پیاوێکی ئەنساری وشترەکەی نەفرەت لێ کرد؛ پێغەمبەر ﷺ فەرمووی دابەزێ و نەفرەتلێکراو لەگەڵیان نەبێت. بوات چیایەکە لە نزیک یەنبووع.

جُمَادى یەکەم 2 ک.ھ.

زەید کوڕی ئەرقەم دەڵێت پێغەمبەر ﷺ نۆزدە غەزوەی کرد و ئەو حەڤدە لەگەڵی بوو؛ یەکەمیان عوسەیرە یان عوشەیر بوو. پێش بەدر بوو؛ ڕێگای نەقب و فەیفای خەبار و ذات الساق و یەلیل و زەبووعە و فەرش گرت هەتا لە عوشەیرە لە بەتنی یەنبووع دابەزی؛ لە جومادەلئوولا و شەوانی جومادەلئاخرە مایەوە؛ لەگەڵ بەنوو مدلج و حەلیفەکانیان موادعەی کرد و بەبێ دوژمنایەتی گەڕایەوە.

رَمَضَان 2 ک.ھ.

پێغەمبەر ﷺ بانگی کرد بۆ ڕێگری لە کاروانی قوڕەیش بە سەرۆکایەتیی ئەبوسوفیان؛ ئەبوسوفیان ڕێگای گۆڕی و قوڕەیشی بانگ کرد. لەسەر ئاوی بەدر یەکتریان بینی؛ نزیک هەزار موشریک و زیاتر لە سێ سەد موسڵمان. حەفتا موشریک کوژران و حەفتا دیل؛ چواردە یان شازدە موسڵمان. خوا فریشتەی نارد؛ دیڵەکان بە فیدیە؛ سوورەتی ئەنفال لە غەنیمەتدا دابەزی.

15 شَوَّال 2 ک.ھ.

زۆربەی خاوەنەکانی مەغازی دەڵێن دوای بەدر بوو؛ ابن حجر پێی باشترە؛ شەممە نیوەی شەووال. هەواڵی دەرکردنیان لە سەحیحەین جێگیرە. ابن عومەر دەڵێت نەزیر و قورەیزە جەنگیان کرد؛ قەینوقاع و هەموو جوولەکەی مەدینە دەرکران.

شَوَّال 2 ک.ھ.

دوای شکستی بەدر ئەبوسوفیان نەزری کرد هێرش بکات؛ بە دوو سەد هاتە لای مەدینە، دار و دارخورمای سووتاند و دوو کەسی کوشت. پێغەمبەر ﷺ بە دوو سەد شوێنی کەوت؛ ئەبوسوفیان جڕەبەکانی سەویقی فڕێدا بۆ سووکبوون. ﷺ گەیشتە قەرقەرەتولکەدر و گەڕایەوە؛ پێنج ڕۆژ غایب بوو و فەرمووی غەزوەیە. لە شەووالی ساڵی دووەمی کۆچ بوو.

صَفَر 3 ک.ھ.

ﷺ بیستیی کۆمەڵێک لە بەنوو سەعلەبە و موحاریب لە زی ئەمەڕڕ کۆبوونەتەوە. لە چوار سەد و پەنجا دەرچوو؛ دووسور موسڵمان بوو. دوعسور بە شمشێر هاتە سەری؛ خوا پاراستی و دوعسور موسڵمان بوو. پازدە شەو غەیبەت بوو.

رَبِیع دووەم 3 ک.ھ.

ﷺ دەیویست قوڕەیش؛ عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتومی کردە جێگر. بیستیی کۆمەڵێکی بەنوو سولەیم لە بوهران هەیە؛ لە سێ سەددا چوو؛ جیا ببوونەوە؛ چەند ڕۆژ مایەوە و بێ دوژمن گەڕایەوە.

شَوَّال 3 ک.ھ.

دوای بەدر قوڕەیش نزیک سێ هەزار هاتنە لای ئوحود. ﷺ لەگەڵ هەزار دەرچوو؛ عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی بە سێیەکی سوپا گەڕایەوە. تیرهاوێژەکان شوێنیان جێهێشت؛ خالد کوڕی وەلید لە پشتەوە هێرشی کرد؛ حەفتا موسڵمان شەهید بوون لەوانە حەمزە.

شَوَّال 3 ک.ھ.

وەحشی — قاتڵی حەمزە — دەڵێت جوبەیر کوڕی موتعیم ئازادی بە کوشتنی حەمزە بەستەوە. لە ژێر بەرددا کەمینەی گرت و بە نیزە کوشتی. دواتر موسەیلەمەی بە نیزە کوشت.

شَوَّال 3 ک.ھ.

دوای ئوحود موشریکان پەشیمان بوون نەچوونە مەدینە. ﷺ تەنها ئەوانەی لە ئوحود بوون بانگ کرد — جگە لە جابیر — بۆ شوێنکەوتنیان. عائیشە باسی حەفتا پیاو دەکات؛ خاوەنانی مەغازی دەڵێن حەوت سەد. هەشت میلی مەدینە.

رَبِیع یەکەم 4 ک.ھ.

دوای بیری مەعونە عەمرو کوڕی ئومەییە دوو پیاوی عامری کوشت کە پەیمانیان هەبوو. ﷺ یارمەتیی دیەی لە بەنوو نەزیر داوا کرد؛ پلانی کوشتنیان دا؛ وحی ئاگاداری کرد. گەمارۆی دان و دارخورما بڕدرا؛ دەرکران بۆ خەیبەر و شام؛ سورەتی حەشر دابەزی.

شَعْبَان 4 ک.ھ.

دوای ئوحود ئەبوسوفیان وتی مەوعیدتان بەدرە ساڵی داهاتوو. لە ساڵی چوارەم ﷺ بە هەزار و پێنج سەد چووە بەدر هەشت ڕۆژ؛ قوڕەیش بە بیانووی وشکەساڵی گەڕانەوە. شوێنی موسڵمانانی بەهێز کرد.

رَبِیع یەکەم 5 ک.ھ.

لە ڕەبیعولئەووەلی ساڵی پێنج، ﷺ بیستیی کۆمەڵێک لە دەومەتولجەندەل ستەم دەکەن و دەیانەوێت هێرش بکەنە مەدینە. لە هەزاردا چوو؛ ڕایانکرد؛ چەند ڕۆژ مایەوە و بێ دوژمن گەڕایەوە.

شَعْبَان 5 ک.ھ.

ﷺ بیستیی بەنوو موستەلیق بۆ جەنگ کۆدەبنەوە؛ لە ئاوی مورەیسیع جەنگان و خوا شکستی پێ هێنان. جەووەیریە رضي الله عنها لە سەبی بوو و ﷺ هاوسەری گرت. لە گەڕانەوەدا ئیفک و قسەی ابن ئوبەی ڕوویدا.

شَوَّال 5 ک.ھ.

دوای دەرکردنی بەنوو نەزیر، جوولەکە قوڕەیشیان هان دا. ﷺ خەندەقی هەڵکەند نزیک بیست شەو. گەمارۆ بیست و چوار شەو بوو؛ با و تەخزیل ناچاری ڕۆیشتنی کردن. خوا شکستی پێ هێنان.

ذُو الْقَعْدَة 5 ک.ھ.

دوای ئەحزاب، بەنوو قورەیزە پەیمانیان شکاند بە هاندانی حویەیی. ﷺ گەمارۆی بیست و پێنج شەوی دان؛ لەسەر حوکمی سەعد کوڕی معاز نەزیلیان کرد: پیاوە جەنگاوەرەکان بکوژرێن و ژن و منداڵ سەبی بن.

مُحَرَّم 6 ک.ھ.

عویەینە کوڕی حیسن هێرشی کردە سەر وشترەکانی ﷺ لە غابە؛ سەلەمە کوڕی ئەکووع ڕزگاری کردن. ﷺ گەیشتە زی قەرەد؛ ئەخرەم شەهید بوو. دوای سێ شەو چوونە خەیبەر.

جُمَادى یەکەم 6 ک.ھ.

بەنوو لەحیان غەدریان بە خوبەیب و هاوەڵانی کرد لە ڕۆژی ڕەجیع. دوای پەرتبوونی ئەحزاب ﷺ بە دوو سەد و بیست ئەسپ چووە لایان؛ وەک ئەوەی بۆ شام دەچێت نیشان دا. گەیشتنە وادی غوران؛ ڕایانکرد بۆ سەری چیاکان؛ کەسی نەگرت و سەرییەی بڵاو کردەوە.

مُحَرَّم 7 ک.ھ.

خاوەنەکانی سیرە لە کاتەکەیدا جیاوازن؛ زۆرینە لەسەر ساڵی حەوتەمن. پێغەمبەر ﷺ بەیانی چووە خەیبەر و فەرمووی «اللە أکبر، خەیبەر وێران بوو». بە عەنوە گیران؛ سەفییە کچی حویەیی رضي الله عنها ئازاد کرا و هاوسەرگیری لەگەڵ کرا. جوولەکەکان لەسەر نیوەی بەرهەم لەسەر زەوی مانەوە.

رَبِیع یەکەم 7 ک.ھ.

جابر رضي الله عنه دەڵێت پێغەمبەر ﷺ چووە زاتوڕڕیقاع و کۆبوونەوەی غەتەفانی بینی بەبێ شەڕ؛ نوێژی خەوفی کرد. ئەبوو مووسا دەڵێت بەهۆی پارچە قوماشەوە ناونرا کە لە قاچیان دەبەستن. غەزای موحاریب و بەنوو ثەعلەبەشە.

جُمَادى یەکەم 8 ک.ھ.

پێغەمبەر ﷺ سێ هەزار جەنگاوەری نارد؛ سەرکردە زەید، پاشان جەعفەر، پاشان عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە. لەگەڵ دوو سەد هەزاری ڕۆم و نەصارا ڕووبەڕوو بوون. هەر سێ سەرکردە شەهید بوون؛ خالید کوڕی وەلید ئاڵاکەی گرت و سوپاکەی کشاندەوە. ﷺ پێش هەواڵ شەهیدبوونیانی ڕاگەیاند.

جُمَادى دووەم 8 ک.ھ.

دوای موئتە بوو؛ ناونرا چونکە نزیک ئاوی سەلسەل بوو. عەمرۆ کوڕی عاص رضي الله عنه بە سێسەد پیاو نێردرا. ئاگری قەدەغە کرد و شوێنپێی دوژمنی نەکردن؛ ﷺ ستایشی کرد. نوێژی بە تەیمموم کرد لە جەنابەتدا لە سەرمایەوە و ﷺ پێکەنی و شتی نەوت.

رَمَضَان 8 ک.ھ.

موشریکەکان پەیمەنیان شکاند و هێرشیان کردە سەر خوزاعە حەلیفی ﷺ. لە ڕەمەزاندا بە دە هەزار کەس دەرچوو؛ ئەبوسوفیان ئیسلامی هێنا و ئاسایشی ڕاگەیاند بۆ ئەوەی بچێتە ماڵی یان مزگەوت. بتەکانی دەوری کەعبەی شکاند و نزیکەی نۆزدە ڕۆژ مانەوە.

شَوَّال 8 ک.ھ.

دوای شوێنکەوتنی هەوازین لە ئەوتاس و نەخلە، ڕوویان کردە ثەقیف کە لە تایف قەڵا گیرابوون. لە سەحیحی موسڵیمدا گەمارۆکە چل شەو بوو. ﷺ فەرمووی دەگەڕێینەوە؛ قورس بوو بەسەریاندا؛ فەرمووی سبەینێ شەڕ بکەن؛ بریندار بوون پاشان فەرمووی سبەینێ دەگەڕێینەوە و دڵخۆش بوون.

ذُو الْقَعْدَة 8 ک.ھ.

دوای نۆزدە ڕۆژ لە مەککە، هەوازین و ثەقیف لە حونەین کۆبوونەوە. لە یەکەم هێرش موسڵمانان کشانەوە؛ ﷺ بانگی کردن و عەبباسی بە دەنگی بەرز بانگ کرد. خاکی فڕێدایە ڕوویان و شکستیان هێنا. دیلەکانی حونەین شەش هەزار بوون؛ چوار موسڵمان کوژران.

رَجَب 9 ک.ھ.

تەبووک لەنێوان وادی قولەرا و شامدایە. هاوەڵان لە خۆراک و ماڵ و وەسواری تەنگەتاو بوون؛ تەنانەت ناوکی خورمایان دەمژارد. ئامانج شەڕی ڕۆم بوو. سوپاکە سی هەزار بوو بەپێی ڕای ڕاجح؛ شەڕیان نەبینی و دوای بیست شەو گەڕانەوە.